गणवेश

शाळा सुरू होऊन आता जवळपास दोन आठवडे उलटलेलं असायचं. शाळा सुरू झाल्यानंतर काही दिवसांतच पावसाचेही दमदार आगमन झालेलं असायचं. इतक्या प्रदिर्घ कालावधीची उन्हाळी सुट्टी उपभोगून शाळेत जायचा कंटाळा तर आलेला असायचा, पण घरच्यांच्या धाकापुढे नाईलाज व्हायचा. तेव्हा कधी कधी या गोष्टीचं खूप वाईट वाटायचं की, कितीही पाऊस पडला तरी आपल्या शाळेभोवती तळे साचून आपल्याला सुट्टी मिळणार नाही, कारण आपल्या शाळेला तसं मैदान वा आजूबाजूला मोकळी जागाच नाही. मैदान म्हणून फक्त नावालाच असलेलं मारूतीच्या मंदिराच्या आवाराचा परिसर. 

शाळेच्या अगदी पहिल्या दिवसापासून कित्येक विद्यार्थ्यांच्या अंगावर नवीन गणवेश, पाठीला नवीन पिशवी, पायात झगमगीत शूज असं काही बघायला मिळायचं, पण खरं अप्रूप तर तेव्हा वाटायचं जेव्हा, त्याच्या पाठीवरच्या त्या नव्या कोऱ्या पिशवीत नवीन पुस्तकं, वह्या, कंपास हे सारंही दिसायचं. तेव्हा मग नवीन वह्या-पुस्तकांच्या वासाला वेडी मंडळी, त्याच्या आजूबाजूला गर्दी करायची.
शाळा सुरू झाली की पहिले काही दिवस सूट दिलेली असायची की, बिगर गणवेश या, पुस्तकं नसतील तरी चालतील वगैरे. पण तो कालावधी उलटला की मग नाईलाज असायचा. वर्गात सर्वांपुढे उभं करून मास्तर खूप ब-याच विद्यार्थ्यांना ओरडायचा. तेव्हा जागेवर उभं राहिल्यावर आमच्यापैकी बरेचजण एकाच जागी बसून बसून आमच्या शाळेच्या चड्डीला पडलेली भोकं हात मागं बांधून झाकत असू. तेव्हा वर्गात एकच हशा पिकायचा. एकतर गणवेश घालून शाळेत या, किंवा पालकांना घेऊन या, अशी तंबी देऊन मग मास्तर आम्हाला खाली बसवायचा. मग खाली बसल्यावर मन नकळतपणे घराकडे धाव घ्यायचं. आता घरात काय सांगायचं.? शाळेत कुणाला घेऊन यायचं.? नवीन गणवेशाचं काय करायचं.? कारण घरची आर्थिक परिस्थिती काही माझ्यापासून लपलेली नसायची. लहान असलो तरी पुढे जे काही चाललंय ते कळायचचं. पप्पा मिलमध्ये कामाला, शेती पावसावर अवलंबून, ते उत्पन्न ही वर्षाच्या शेवटी, मिलचा पगार महिनाअखेरीस किंवा महिना भरल्यावरच्या पुढच्या महिन्यातील पहिल्या आठवड्यात. मग पगार हातात आला की आधी महिनाभराची उधारी भागवायची. त्यात मग किराणा, दळप, दवाखाना, शेजा-यांकडून घेतलेली किरकोळ उधारी वगैरे. हे सगळं भागवून जे राहिल, त्यात मग पुन्हा एकदा पुढल्या पगारापर्यत आई-पप्पा चालवायचे. या सगळ्या अग्निदिव्यात पप्पा माझा गणवेश कसा बसवणार.? आणि त्यांना सांगायचं तरी कसं.? याचं मनाला कोडं पडलेलं असायचं. त्यातल्या त्यात ब-यापैकी जुनी पुस्तके वह्या, जुने दफ्तर, बाकी सारं साहित्य ही जुनच, म्हणजे गेल्या इयत्तेत वापरलेलं. त्यामुळे बहुतांश खर्च कमी व्हायचा, पण काही खर्चाला पर्याय नसायचा, त्यापैकी एक गणवेश. तेव्हा कधी कधी मधल्या सुट्टीत डब्बा खाऊन झाल्यावर आम्हा मित्रांची चर्चा सुरू असायची की, भविष्यात आपण नेमकी किती पगाराची नोकरी केली पाहिजे वा मिळवली पाहिजे. तेव्हा त्या वयात आमच्या बाल बुध्दीला पाच हजार रुपये म्हणजे खूप खूप खूप मोठी रक्कम वाटायची. आमचं सगळ्यांच ब-यापैकी या रक्कमेवर एकमत व्हायचं. आता कधी कधी ते दिवस आठवले की खूप खूप हसू येतं, आणि आजही या गोष्टीचं नवल वाटतं की, मी न मागता पप्पांनी नवीन गणवेश आणलाच कसा,? आणि नेमकी कुठे आणि काय तडजोड केली.? ती तडजोड नंतर मग बरेच दिवस मला पप्पाच्या अंगातील फाटक्या बनियनच्या भोकातून डोकावताना आणि तुटक्या चप्पलच्या फरफटीत दिसून यायची.!🎭
#आयुष्य_वगैरे #अडगळ
#गंध_आठवणींचा #आठवणीतली_शाळा
#शाळेच्या_डायरीतलं_एक_पान

ओ काका..

मनानं तरूण असणारे आपण शरीरानं थकू लागलोय, हे स्वीकारायला आपलं मन कधीही तयार नसतं. आपल्या वागण्या बोलण्यात, दिसण्यात होणारे बदल याकडे आपण जरी दुर्लक्ष करीत असलो तरी आपल्या आजूबाजूच्या लोकांचे या गोष्टींवर फार बारीक लक्ष असते. यातूनच कधी कधी आपल्यासाठी नेहमी आपल्या कानावर पडणारी 'ऐ'  अशी हाक, मग 'अहो' अशी बदलून जाते, हे आपल्या सुद्धा लक्षात येत नाही.!

मोकळं घर..

घरामध्ये वर्षानुवर्षे एखाद्या गोष्टीला एक ठराविक अशी जागा ठरलेली असते. कालांतराने त्याची ती जागा जरी बदलली, तरीही इतक्या वर्षांच्या सवयीमुळे नकळत आधी आपण त्याच मूळ जागी जात असतो, अन् दोन चार पावलं जातो न जातो तितक्यात थबकून मागे वळत असतो. जिथं एखाद्या निर्जीव वस्तूतही सवयीमुळे आपला इतका जीव अडकलेला असतो, तिथं मग आपल्या जीवाभावाची माणसं आपल्यात नसताना जीवाची होणारी घालमेल, आणि तगमग, याने शरीर आणि मन सतत धुमसत असते.! याची धग कुणाला दिसतही नाही, अन् जाणवतही नाही.!

शाळेतल्या आठवणी

वर्गात एका विशिष्ट जागी बसलं की, हमखास सगळी शाळा नजरेत घावायची. आमचा वर्ग तसा शाळेच्या मध्यवर्ती भागात, आणि आम्ही ब-यापैकी नेहमीच खिडकीची जागा  पकडून बसायचो, त्यामुळे नकळतपणे सतत बाहेर लक्ष जायचं, मास्तरांची एकसारखी बडबड सुरु असताना खिडकीतून बाहेर पहायला लय मस्त वाटायचं.

शाळेच्या आवारात चिंचेची भरपूर मोठाली झाडं. कावळं आणि छोट्या छोट्या चिमण्यांचा किलबिलाट सतत सुरू असायचा, तो कधी कधी मास्तरांच्या बडबडीला कोरस असल्याप्रमाणे भासायचा. एक तास संपला आणि दुसरा सुरू व्हायचा असला की, या मधल्या ४-५ मिनिटांच्या कालावधीत वर्गात लय कालवा सुरू असायचा.

मुली तर सपशेल एकमेकांकडे तोंड करून बसायच्या आणि गप्पा मारायच्या.‌ आम्ही मुलं नेहमीप्रमाणे कुणाच्या तरी डोक्यात खारीक मारणं, एखाद्याची पेन, कंपास लपवणं, खिडकीच्या कपाटात ठेवलेल्या जेवणाच्या डब्यांचा क्रम बदलणं, वर्गाबाहेर असलेल्या चपला विस्कटणं, फळ्यावर लिहलेल्या सुविचाराचं एखादं अक्षर पुसून येणं, अशा उचापती करत रहायचो. त्यातल्या त्यात एखादं कार्टून आकाशवाणी पोरगं वर्गाच्या दरवाज्याला खेटून उभं रहायचं, आणि मास्तर येताना दिसला की.., ए... गोंद्या आला रे... अशी हाक देऊन सगळ्या वर्गाला सावध करायचं. पण एखादा तास संपून पुढचा तास जेव्हा गणित विषयाचा असायचा, तेव्हा त्या चार पाच मिनिटांच्या कालावधीत वर्गात अक्षरशः स्मशान शांतता पसरलेली असायची. गणिताचा मास्तर दूरवर असला तरी, व्हरांड्यातून वर्गाकडे येताना त्याची चाहूल स्पष्ट जाणवायची. त्याच्या पायातल्या त्या बांधिव चमड्यांच्या चपलांची करकर ऐकून आमच्या काळजात धस्स व्हायचं. मास्तर वर्गात आल्यावर एकsss साथsss नमस्तेsss... च्या तालबद्ध आवाजात वर्गातील शांतता काहीकाळ हरवून जायची. मास्तर क्षणभर एका ठिकाणी थांबून वर्गात सगळीकडे एक नजर फिरवायचे, तेव्हा बहुतेक जणांचा नेमकं आपणच त्याच्या नजरेत घावायला नको, हा आटापिटा सुरू असायचा. क्षणभरात पुन्हा एकदा सारं काही मग सामसूम होऊन जायचं. नेहमीप्रमाणे पहिल्या बेंचवर बसलेली हुशार दिवटी पोरं काहीतरी प्रश्नं विचारून आय घालायची, आणि मग त्याची झळ पार अगदी शेवटच्या बेंचवर आमच्या पर्यंत पोहचायची. गणिताचा मास्तर तसा शिकवायचा चांगलंच, पण त्यानं बोललेलं आमचा मेंदू कधीच जास्त मनावर घेत नसायचा. मास्तर शिकवताना आमचं लक्ष खिडकीतून बाहेर असलेलं मास्तरला कळालं की, तो हातात असेल ते थेट, त्याच जागेवरून आमच्या दिशेने भिरकावून द्यायचा. कधी खडू, कधी डस्टर, तर कधी पट्टी. दररोज गणिताच्या मास्तरांचा तास संपला की, संपूर्ण वर्गात एक आनंदाची लहर पसरायची, अशावेळी पुढचा तास सुरू होण्याआधी आम्ही पोरं बेंचवर माना टेकवून, कान पुर्णपणे बेंचला लावून बोटांच्या नखांनी एखादं संगीत वाजवत बसायचो. जाम भारी वाटायचं. तेव्हा पुन्हा पुढचा तास सुरू झाल्याची घंटा वाजल्यावरच आम्ही भानावर यायचो.! 🎭

#आयुष्य_वगैरे 

#शाळा_शाळेत_गेलेल्या_प्रत्येकासाठी

आई-बाबा

माझी आई नेहमी एक वाक्य बोलते.,
" आपलं बाळं आपल्या मांडीवर मुतलं,
म्हणून मांडी कापून टाकून चालेलं काय.?"
आपण जन्माला आल्यापासून नेमकं याच तत्वाने
आई-बाप मुलांसोबत वागत असतात.
आपल्या कित्येक चुकांवर पांघरूण घालत असतात.
मुलं त्यांच्याशी कशीही वागोत, पण आई-वडिलांच्या, त्यांच्या मुलांप्रती असलेल्या निस्वार्थ प्रेमात
तसूभरही फरक पडत नाही.
आपल्या काळजाच्या तुकड्यांचं
आपल्या डोळ्यासमोर सारं काही व्यवस्थित पार पडावं, त्याचा संसार गाडा व्यवस्थित पळावा,
यासाठी अगदी शेवटच्या श्वासापर्यंत
आई-वडिलांची धडपड सुरू असते.!🎭
#आयुष्य_वगैरे

मनातलं आभाळं..

इतरांच्या दुःखात आपलं दुःख, आणि सुखात आपलं सुख शोधणारी माणसं तशी विरळच, तरीही कधी कधी, एखाद्याचं सुख बघूनही नकळत आपले डोळे पाणावतात. तेव्हा खरंतर भरून आलेलं मनातलं आभाळ डोळ्यांवाटे कोसळतं. एकांत असेल तर हे कोसळणं वळीवाच्या पावसाप्रमाणे वादळी, गरजून, हांबरून असतं, आणि माणसांचा गोतावळा सोबतीला असेल तर, एखाद्या श्रावणसरी सारखं, ऊन पावसाशी लपंडाव करत बरसण्यासारखं असतं. 

शेवटी सुख असो वा दुःख, 

ते सुध्दा पावसासारखचं असतं, 

बरसणं जरी एकसारखं असलं, 

तरी प्रत्येकाचं भिजणं मात्र वेगवेगळं असतं.! 

#आयुष्य_वगैरे

तारीख पे तारीख..

सिनेमाच्या जगात कोर्ट कचेरीचं जे चित्र आपल्यासमोर उभं केलं जातं ना, ते खूप वेगळं आहे. ख-या आयुष्यात त्यातला फक्त आणि फक्त एकच भाग तंतोतंत लागू होतो, आणि तो म्हणजे "तारीख पे तारीख.. 

तारीख पे तारीख... 

तारीख पे तारीख और 

तारीख पे तारीख मिलती रही है....

लेकिन इंसाफ़ नही मिला माई लॉर्ड.! 

इंसाफ़ नही मिला.... मिली है. तो सिर्फ़ ये तारीख.!" 

जी माणसं खूप आशेने, आपले घरगुती अथवा इतर तत्सम विषय घेऊन कोर्टात जातात, त्यांना तिथं किंमत शून्य असते. वकील सोबत असल्याशिवाय कुणीही दखल घेत नाही. भटक्या कुत्र्याप्रमाणे बाहेर हुसकावलं जातं. ज्यांच्यासाठी हे सारं काही सुरू आहे, त्यांना तर फारच कमी प्रमाणात बोलू दिलं जातं. असे कित्येक हताश, निराश चेहरे दररोज माझ्या डोळ्यासमोर असतात. मंदिर मशिद असो वा एखाद्या - नेत्या - अभिनेत्याचा विषय असो, तिथं तत्परता दाखवत लवकरात लवकर प्रकरणाचा निपटारा करणारं कोर्ट सामान्य माणसाला मात्र तारीख पे तारीख.. 

तारीख पे तारीख...

तारीख पे तारीख देत, त्याच्या सहनशीलतेचा अंत पाहत असतं. सगळेच खटले एकसारखे नसतीलही, पण आपल्या सोबत अन्याय झालाय, या भावनेनं न्याय मागायला आलेला एखादा माणूस, 

या हेलपाट्यात पार खचून जातो.

#त्याच्या_मनातलं 

#आयुष्य_वगैरे

सदाफुली

माझी अन् त्याची भेट तशी नेहमी बाहेरच व्हायची, किंबहुना घडून यायची. मग कधी कधी बरेच दिवस तो भेटला नाही की, त्याच्या शोधात मी थेट त्याचं घर गाठायचो. तेव्हा त्याच्या भर वस्तीतल्या घराचा दरवाजा, मला नेहमीसारखाच बंद दिसायचा. अंगणात अगदी भिंतीला खेटून तीन नक्षीदार दगडावर विराजमान एक तुळस, पण नावालाच. कारण पाण्याअभावी ती कधीच पुर्णपणे सुकून गेलेली, फक्त सांगाडा शिल्लक. तेव्हा त्या तुळशीतल्या भेगाळलेल्या मातीला पाहत बराच वेळ मी तिथं रेंगाळत रहायचो. मला तसं पाहून आजूबाजूच्या लोकांच्या घरासमोरील तुळश्या हसल्याचा मला भास व्हायचा. आजूबाजूला अडगळीत उगवलेली सदाफुली ही मिश्कीलपणे हसल्या सारखं वाटायचं. दरवाजा ठोठावताच काही क्षणांतच तो यायचा. तेव्हा घराचा उंबरठा ओलांडून आत जाताना मनात सहज विचार येऊन जायचा की, या उंब-याला शेवटचं पाणी अन् हळदीकुंकवाची बोटं कधी लागली होती कुणास ठाऊक. 

त्याचं ते घर म्हणजे इनमिन तीन खोल्यांचे पत्र्याचे शेड. आजपासून बाहेरपर्यंत सगळ्याच चौकटी अगदी एकमेकांसमोर. किचन, बेडरूम, हॉल आणि बाथरूमच्या आसपास असलेली थोडी मोकळी जागा. त्या मोकळ्या जागेत, एका कोपऱ्यात, शेजारच्या अंगणात उगवलेल्या पारिजातकाची काही फुलं पडली होती, बहुतेक दररोजच पडत असावीत. त्यांना पाहून क्षणभरासाठी मन अगदी प्रसन्न होऊन गेलं. तितक्यात त्याची हाक माझ्या कानावर आली. अरे शरद... तिकडे बाहेर काय करतो आहेस...?? ये... इकडं आत ये बरं..! तसा मी लगेचच आत गेलो.

हॉलमध्ये एक जुनाट टिव्ही, पाच-सात प्लास्टीक खुर्च्या, त्यावर टीचभर धुळ पडलेली भरपूर मराठी मासिकं, एक शिलाई मशीन, कोपऱ्यात दोन-तीन झाडू वगैरे भरपूर काही दिसत होतं. एक भलीमोठी चांगल्या अवस्थेतील तिजोरी पाठमोरी का ठेवली होती कुणास ठाऊक.? मी नकळत पाठीमागे हात घालून, त्या तिजोरीचा आरसा तपासला, तर तो ही मला चांगल्या अवस्थेत जाणवला. 

भिंती ओबडधोबड दिसत होत्या. ब-याच ठिकाणी ओल ही धरलेली दिसत होती. सगळीकडे एकसारखा पांढरट रंग दिलेला होता. काही ठिकाणी भिंतीला पडलेल्या भेगा बुजवल्यांच स्पष्ट दिसून येत होतं. का कुणास ठाऊक पण घराची अवस्था पाहून मनात विचार येऊन जात होता की, इथं काहीतरी दुरूस्ती वा रिनोवेशनचं काम सुरू होतं, पण ते अर्धवट सोडून दिलं.

हॉल ओलांडून बेडरूममध्ये गेलो, तर तिथंही तीच अवस्था. तिथं भिंतीत काढलेल्या एका कपाटावर ठेवलेली एक खोबरेल तेलाची निळी बाटली, एक कंगवा, काही चाफे आणि रबरा, टिकलीची डबी आणि सिंदूराची एक छोटीशी लांबट डबीही दिसत होती. त्यावर सुद्धा धुळीनं मायेचं पांघरूण घातलेलं दिसत होतं. बेडच्या अगदी समोरच्या भिंतीवर टांगलेली मोरपीस बाकी मनाला खूप सुखावून जात होती.

शेवटी किचनमध्ये आलो. एव्हाना त्यानं दुधाची एक मापाची पिशवी आणि कॉफीच्या दोन छोट्या पुड्या आणून दुध गरम करायला ठेवलं होतं. माझी नजर अजूनही तशीच सैरभैर फिरत होती. जेव्हा कधी अधेमध्ये त्याच्या घरी येतो, तेव्हा माझं हे असंच होतं. त्याच्याशी नेमकं काय बोलावं, ते काहीच सुचत नाही. 

किचनमध्ये निवडक डबे आणि काही भांडी होती. सहजच किचन कट्टयाच्या डाव्या बाजूला असलेल्या देवघराकडे नजर गेली. संपुर्ण देवघर मला रिकामं दिसलं. तिथंही भरपूर धूळ. तिथं अगरबत्ती स्टॅंडमध्ये अगरबत्ती जळून शिल्लक राहिलेली एक काडी दिसत होती. ती कधीची होती कुणास ठाऊक, पण ती काडी साक्ष देत उभी होती की, कधीतरी इथे देव होते. 

त्यानं कॉफीची वाटी देण्यासाठी मला हाक दिली, तेव्हा मी भानावर आलो. मग तो ही माझ्या समोरच मांडी घालून बसला. अजूनही मी आजूबाजूला पाहण्यातच हरवलो होतो. तेव्हा सहज वाटून गेलं की, हा घरात असताना जिथं जिथं फिरतो, तेवढीच त्याचे पाय पडलेली जागा स्वच्छ दिसते आहे, नाहीतर सगळीकडे फक्त धूळ, धूळ आणि धूळच.! मी त्याला काही विचारणार तितक्यात तो म्हणाला की, कामावरून आलो की जाम कंटाळा आलेला असतो रे, त्यामुळे मी आठवड्यातून एकदाच साफसफाई करतो. घरी माझ्याशिवाय कुणी येत जात नाही, त्यामुळे माझं असं अडगळीत राहणं खपून जातं. त्यावर मी त्याला म्हणालो की, असा राहत जावू नकोस रे. आधी सारखा रहा ना.., एकदम टिपटॉप.! त्यावर तो काहीच बोलला नाही, आणि त्याची काळीपांढरी दाढी खाजवत जोरजोरात हसू लागला. तेव्हा क्षणभरासाठी घराच्या भिंती कौतुकाने आमच्याकडे पाहत असल्याचा मला भास झाला. 

मी याच्या घरी का आलो होतो,? नेहमी का येतो,? मी आलो तेव्हा मला काय काय बोलायचं होतं.? त्यापैकी मी त्याच्याशी काही बोललो काय.? अशा एक ना अनेक ढीगभर प्रश्र्नांचा पसारा मनात साठवून मी जड अंतःकरणाने तिथून निघून आलो. नेहमीसारखच अगदी प्रसन्न हस-या चेह-याने त्याने मला निरोप दिला, आणि मी काही पावलं पुढे येतो न येतो तितक्यात मला त्याच्या घराचा दरवाजा बंद झाल्याचा आवाज ऐकू आला. तिथं बाजूलाच अडगळीत उगवलेली सदाफुली अजूनही मिश्कीलपणे हसत असल्याचा मला भास होत होता.🎭

#आयुष्य_वगैरे 

#अडगळ